Theo quan niệm dân gian, ngày 23 tháng Chạp là dịp Táo Quân rời hạ giới, lên thiên đình để tâu trình với Ngọc Hoàng về những việc diễn ra trong mỗi gia đình suốt một năm qua. Vì vậy, các gia đình thường sắm sửa lễ cúng chu đáo, thể hiện sự thành kính và mong cầu một năm mới bình an, thuận lợi. Bên cạnh yếu tố tín ngưỡng, tục cúng ông Công ông Táo còn mang ý nghĩa nhắc nhở con người hướng về nếp sống gia đình, coi trọng sự ấm êm, gọn gàng của không gian thờ cúng và sinh hoạt. Việc dọn dẹp bàn thờ, bếp núc vào dịp này cũng được xem là cách “làm mới” ngôi nhà, khép lại những điều chưa trọn vẹn của năm cũ.

Các nghi thức như lau dọn bàn thờ, chuẩn bị lễ cúng, phóng sinh cá chép thường được hoàn tất trước 12h trưa ngày 23 tháng Chạp, hoặc tiến hành sớm hơn vài ngày. Trong quan niệm dân gian, đây là mốc thời gian để Táo Quân kịp “lên đường”, hoàn thành sứ mệnh báo cáo với Ngọc Hoàng.

Về mâm cúng, phong tục mỗi vùng có sự khác nhau. Với người miền Bắc, mâm lễ truyền thống thường được chuẩn bị theo nguyên tắc đủ bát, đủ đĩa, thể hiện sự sung túc. Lễ vật cúng phụ thuộc vào điều kiện của từng gia đình, văn hóa, phong tục của địa phương. Mâm lễ không cần cầu kỳ nhưng phải sạch sẽ, gọn gàng, nguyên liệu tươi, tránh xa những thứ đã qua sử dụng, đồ ăn thừa.

Đầu tiên, trước khi thực hiện nghi thức cúng, gia chủ cần giữ thân thanh sạch, tâm thái thoải mái, tự nhiên. Người thực hiện chính phải ăn mặc gọn gàng, trang phục sạch sẽ, lịch sự, kín đáo…

Một ngày trước khi cúng, không nên ăn đồ thuộc tứ linh như thịt chó, thịt mèo, thịt rắn, tiết canh ba ba, rùa, cá chép, mắm tôm, mắm tép…

Không nên cúng ông Công ông Táo quá sớm hoặc quá muộn. Nghi lễ cũng cần được tiến hành trước 12h trưa ngày 23.12 âm lịch. Sau khi cúng xong, gia chủ mới được thực hiện bao sái bàn thờ, rút tỉa chân nhang.

Bao sái bàn thờ, rút tỉa chân nhang được thực hiện sau lễ cúng. Nhưng gia chủ cần phải lau dọn sạch sẽ bàn thờ bằng nước ấm, nước sạch trước khi làm lễ. Quá trình cúng thực hiện nhẹ nhàng, tránh làm đổ vỡ, hư hỏng đồ, vật dụng.

Lúc thực hiện, gia chủ chỉ dùng số lẻ như 3, 5, 7, 9. Khi hương cháy được 2/3, mọi người mới xin phép hạ lễ hóa vàng, điều này giúp ông Công ông Táo nhận được đầy đủ lòng thành của gia đình. Đồng thời, nên hạn chế tiền vàng, tránh gây lãng phí.

Một điều quan trọng cần lưu ý khi cúng ông Công ông Táo là thả cá chép đúng cách. Tại khu vực có nước sạch, dùng tay nghiêng miệng túi hoặc vật dụng đựng cá từ từ, cho cá tự bơi ra.

Kiêng kỵ các hành vi ném cá từ trên cao xuống, hoặc chọn nơi có nguồn nước ô nhiễm…

Dù được tổ chức theo hình thức đơn giản hay cầu kỳ, ngày ông Công ông Táo vẫn là một nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng, phản ánh niềm tin, nếp sống và mong ước về sự yên ấm của mỗi gia đình Việt trước thềm năm mới.

Trong ngày cúng ông Công ông Táo, các gia đình Việt nên thể hiện sự thành tâm, chuẩn bị chu đáo. Gia chủ cũng cần lưu ý, kiêng kỵ một số vấn đề để mang lại may mắn, tránh điều không tốt.